A jednak Straszęcin!

W jednym z poprzednich postów pisałam o przodkach mojej prababci Anny z domu Tryba Żmudowej pochodzącej ze wsi Żdżary w gminie Czarna. Opracowując wywód przodków prababci korzystałam z mikrofilmów dostępnych w Archiwum Diecezjalnym w Tarnowie. Zawartość mikrofilmu była opisana jako parafia Machowa. Ponad miesiąc temu chciałam ponownie skorzystać z tego mikrofilmu, aby sprawdzić informacje dotyczące małżeństw w tej gałęzi. Niestety czytnik był już zarezerwowany, wobec czego sprawdzono dostępność kopii ksiąg dla podanego przeze mnie zakresu dat. Kopie w formie papierowej były w archiwum, zaczęłam więc ich przeglądanie. Okazało się, że w kopiach papierowych metryk w parafii Machowa nie ma kart dotyczących wsi Żdżary. Zaskoczyło mnie to, że mikrofilm nie pokrywa się z wersją papierową. Nawet bardzo zaskoczyło. Sprawdzono w wykazie Żdżary. Były (i nadal są) 4 miejscowości o tej nazwie w diecezji tarnowskiej. Dane zawarte w książce dalej wskazywały na parafię w Machowej. No, ale skoro akt nie było cóż począć... Bogatsza w wiedzę zaczerpniętą z Słownika geograficznego poprosiłam o akta parafii w Straszęcinie. Bingo! Trafiłam na potrzebne mi akta.

Parafia w Straszęcinie

Straszęcin to bardzo stara parafia, praktycznie równolatka obecnej Katedry w Tarnowie. W wiekach średnich ziemia ta była własnością rodu Gryfitów, mającego swoje dobra m. in. w dawnej Małopolsce i na Śląsku. Pierwszy kościół wzniesiono już w XIII wieku, a w połowie XIV wieku powstał Dekanat Straszęcin. W skład dekanatu (w różnych okresach) wchodziły następujące miejscowości: Straszęcin, Chotowa (dawniej Kotowa), Głowaczowa, Golemki (dawniej Goleńkowa), Góra Motyczna (dawniej Góra Zabawska et Moticzina), Grabiny (dawniej Grabie), Przyborów, Ruda, Słupie, Wola Wielka (dawniej Górska Wola), Wola Żyrakowska, Żdżary (dawniej Zary, Źdźiary), Żyraków. W XV wieku postawiono kolejny kościół, który następnie  przebudowano i powiększono w XVIII wieku. Wojny i kolejne zabory Polski nie miały większego wpływu na kondycję kościoła, budynek był w dobrym stanie do pierwszej połowy XIX wieku. W 1874 roku w wyniku pożaru, który strawił plebanię i jej zabudowania gospodarcze została nadszarpnięta struktura świątyni. Stary, drewniany kościół został częściowo zniszczony podczas I Wojny Światowej. Zrujnowane fragmenty odbudowano i świątynia służyła mieszkańcom aż do pożaru w 1944 roku. W latach 90 XIX wieku zdecydowano o budowie nowego kościoła, który ostatecznie został oddany do użytku mieszkańcom dopiero po II Wojnie Światowej - kościół p. w. Niepokalanego Serca NMP, a obecnie p. w. Wszystkich Świętych i Niepokalanego Serca NMP.

Podupadający kościół w Straszęcinie w 1930 roku.
Fotografia: http://spuscizna.org/spuscizna/history-church.html

                        

Tuż za ogrodzeniem kościoła znajduje się cmentarz parafialny. Na uwagę zasługują kaplice zawierające szczątki członków rodzin ks. Jabłonowskich z Przyborowa, hr. Reyów z Przyborowa, rodziny Stubenvollów oraz pojedyncze nagrobki m. in. Michała Gila (malarz, rzeźbiarz, poeta ludowy) i Stanisława Mroczka (żołnierz AK).

Akta metrykalne - karty dla wsi Żdżary

W 1890 roku Żdżary odłączyły się od parafii w Straszęcinie. Nie oznacza to jednak, że powstała wtedy we wsi samodzielna parafia. Wioska została przyłączono do opisanej w jednym z wcześniejszych postów parafii w Machowej. Dopiero 100 lat później, w latach 90 XX wieku Żdżary doczekały się własnego samodzielnego kościoła parafialnego p. w. Matki Bożej Nieustającej Pomocy. Fakty te tłumaczą obecność metryk zarówno w zasobach parafii w Straszęcinie jak i w Machowej. Kopie papierowe metryk złożonych w Archiwum Diecezjalnym w Tarnowie są w dobrym stanie. Pisane były starannym i wyraźnym pismem. Wpisy rozpoczynają się od roku 1800 dla narodzin, małżeństw i zgonów. Nie znalazłam informacji, która tłumaczyłaby co się stało z wcześniejszymi księgami metrykalnymi. Podejrzewam, że większość ksiąg została spopielona przez ogień podczas pożaru plebani w 1874 roku. Akta z lat 1800-1900 nie są w pełni kompletne posiadają braki, w wyniku czego nie ma akt metrykalnych dla kilku roczników XIX stulecia. Na podstawie tych metryk możliwym było dla mnie stworzenie wywodu przodków Anny Żmudowej tylko do jej prapradziadków, czyli moich 5xpradziadków. W przypadku 5xprababki Petronelli Gizowskiej poznałam dane jej ojca - Macieja Gizowskiego. Prawdopodobnie przy bardziej dokładniejszym przeglądnięciu akt będę mogła wskazać dane jeszcze kilku innych 6xpradziadków. W Żdżarach w kręgu mojego zainteresowania są głównie nazwiska: Tryba, Nosal, Cygan i Bieniek.

Przy okazji..

Pisząc tego posta napotkałam na ciekawą informację podaną przez Słownik geograficzny: „W 1581 Straszęcin dzielił się na 3 części: Waleryana, Jana i Andrzeja Bąków.” Źródłem tych danych jest 13 tom Źródeł Dziejowych opracowany przez Adolfa Pawińskiego Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. Małopolska. Tom 3. Publikacja jest dostępna online za pośrednictwem Wielkopolskiej Biblioteki Cyfrowej. Ciekawe wydawnictwo.

Parafia Straszęcin. Źródło: Pawiński A.,
Źródła Dziejowe tom 14, dostępne w WBC

Po przejrzeniu rozdziału 3 traktującego o dystrykcie pilzneńskim dowiedziałam się, że w tym czasie oprócz Straszęcina rodzina Bąków posiadała także: Grabiny, Górę Motyczną (w części) oraz Wolę Wielką. Czyli 4 z 9 wiosek należących do parafii Straszęcin. Kolejny tom wydawnictwa zawiera wykaz właścicieli i ich majątków oraz wysokość opłat (pobory i pogłówne) w 1508 roku. 73 lata wcześniej właścicielem dóbr był n. Zbigniew Bąnk de Sthraszączyn (z Straszęcina).

Parafia Straszęcin. Źródło: Pawiński A.,

Źródła Dziejowe tom 15, dostępne w WBC

Z znalezionych w księgach informacji wiem, że w 1806 roku mój 5xpradziadek Franciszek Bąk żeni się w sąsiedniej parafii Łęki z Anną Janas. Franciszek Bąk urodził się ok. 1785 roku, nie sprawdzałam jeszcze czy w Łękach jest jego metryka urodzin. Jest duża szansa, że był potomkiem owych Bąków z parafii Straszęcin. Jeśli tak było, obecnie jest to nie do zweryfikowania z powodu braku metryk Straszęcina starszych niż 1800 rok. Wielka szkoda mogła to być interesująca gałązka przodków. Ostatnią nadzieją mogą być pilzneńskie księgi sądowe, może uda mi się odnaleźć jakieś testamenty lub inne dokumenty rodziny Bąk, które pomogą mi w badaniach genealogicznych. Szansa na nowe odkrycie istnieje, podjąć próbę nie zaszkodzi.


Zapraszam do lektury innych postów powiązanych z wymienionymi nazwiskami przodków:
Przodkowie rodem ze wsi Żdżary
Hebdowie z Łęk
Rodzina Żmuda rodem z Wałek
Jodłówka-Wałki - kolejna miejscowość z mojego wywodu przodków

Źródła:
http://dir.icm.edu.pl/Slownik_geograficzny/Tom_XI/391
http://dir.icm.edu.pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV/752
http://www.parafiastraszecin.pl/index.htm
http://tarnowskiekoscioly.net/index.php/koscioly/391-straszecin-kosciol-wszystkich-swietych
http://spuscizna.org/spuscizna/
http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=1814
Zdjęcia:
Nr 2: Parafia w Straszęcinie obecnie. Fotografia: Marek Sztorc
Nr 3: Wnętrze kościoła. Fotogragfia: http://www.parafiastraszecin.pl/

Pierwsza publikacja: 17 czerwiec 2017

Przodkowie rodem ze wsi Żdżary

Kilkakrotnie poruszałam wątek przynależności moich antenatów do parafii Tarnów-Katedra. Parafia ta ma bardzo dobrze zachowane akta metrykalne, więc wraz z zagłębianiem się w pierwsza połowę XVIII wieku i XVII wiek pewnie nieraz jeszcze o niej napiszę. Świetnie zachowały się także akta parafii Lisia Góra i o nich też wspominałam. Przyszedł czas omówić metryki wsi Żdżary.

Wieś Żdżary w gminie Czarna

Poszukując Żdżar w okolicy Tarnowa natrafiamy na dwie miejscowości: Żdżary w gminie Radgoszcz w powiecie dąbrowskim i Żdżary w gminie Czarna w powiecie dębickim. Stanęłam przed dylematem, w której wsi rozpocząć poszukiwania interesujących mnie aktów, aby niepotrzebnie nie marnować czasu. W obu tych gminach mam przodków, więc nie mogłam się zdecydować, która droga poszukiwań będzie tą właściwą - w końcu szanse były pół na pół. Adnotacja w metryce urodzenia mojego pradziadka podawała informację, że zawarł związek małżeński 15 listopada 1922 roku. Pradziadek urodził się we wsi Jodłówka-Wałki. Nie była to parafia zamieszkania panny młodej toteż nie znalazłam w tamtejszych księgach jego aktu małżeństwa. Księga meldunkowa gromady Jodłówka-Wałki zawierała już bardziej precyzyjne dane: prababcia urodziła się 6 lutego 1899 roku w Żdżarach w gminie Czarna. Słownik geograficzny podaje o Żdżarach następujące informacje: wieś w powiecie tarnowskim, śród lasów sosnowych, 4 km na południowy-zachód od Czarny, nad potokiem Chotowskim, lewym dopływem Wisłoki. Parafia rzymsko-katolicka w Straszęcinie. Wieś składa się z 201 rozrzuconych domów i 915 mieszkańców (440 mężczyzn i 475 kobiet) rz-kat. Posiadłość tabularna ks Sanguszki... . Żdżary graniczą na południe z Machową, na wschód z Czarną i Chotową, na zachód z Wolą Rzędzińską i Jodłówką na północ z Jawornikiem. Wpis ten wyraźnie mówi, że Żdżary należą do parafii Straszęcin. Tymczasem akt metrykalnych wsi w Archiwum Diecezjalnym należy szukać w parafii Machowa.

Machowa w gminie Pilzno

Pierwsze wzmianki o wsi Machowa - podobnie jak o Żdżarach pochodzą z protokołów ksiąg Ziemskich Pilzneńskich, które zostały spisane początkiem XV wieku. Machowa była wsią lokowaną na prawie niemieckim, leżącą przy gościńcu z Pilzna do Tarnowa. Wieś od XVIII wieku była kolejno własnością prywatną: Niemyskich h. Jastrzębiec, Ankwiczów h. Abdank, Szczepańskich h. Dołęga i Kasprzykowskich h. Sas. Według spisu ludności z 1881 roku wieś liczyła 594 mieszkańców. Machowa graniczy z Pilznem, Łękami Dolnymi, Łękami Górnymi, Podlesiem, Pogórską Wolą, Żdżarami i Lipinami. We wsi jest drewniany kościół pw. Trójcy Świętej, który wzniesiono w 1778 roku dzięki fundacji ówczesnego właściciela dóbr - Macieja Niemyskiego.

Kościół we wsi Machowa. Źródło: Fot. Marek Sztorc

Machowa jest całkiem młodą parafią, dodatkowo wieś nie należała do dóbr ks Sanguszków, ani wcześniej ks Tarnowskich. Dlaczego, więc w Archiwum Diecezjalnym księgom ze wsi Żdżary nadano przynależność do parafii Machowa? Słownik geograficzny oraz strona internetowa parafii Straszęcin podają informację, że Żdżary należały do parafii Straszęcin, od której odłączyły się w 1890 roku. Pomimo tych faktów poszukując akt metrykalnych ze wsi Żdżary w gminie Czarna pytajcie o parafię Machowa, a nie zbłądzicie.

Przodkowie Anny Żmudy z domu Tryba

Poszukiwania antenatów prababci Anny Żmuda z domu Tryba należały do typowo schematycznych. Przeglądanie aktów jednej niewielkiej wsi było miłą odmianą od zwyczajowego przeskakiwania z księgi do księgi, gdyż wielu moich przodków upodobało sobie przemieszczanie się co pokolenie pomiędzy sąsiednimi parafiami.

Fragment wywodu przodków Anny Żmudy z domu Tryba

Jak pisałam powyżej prababcia Anna urodziła się w 1899 roku, związek małżeński zawarła z pochodzącym z Wałek pradziadkiem Józefem Żmudą w 1922 roku - w akcie urodzenia Anny podano datę ślubu, imię i nazwisko małżonka i jego miejsce zamieszkania. Ogólnie w metrykach urodzenia w księgach tej wsi dość skrupulatnie odnotowywano informacje o zawarciu związku małżeńskiego, zgonie lub wyjeździe do Ameryki. Wszystko, co potrzebuje historyk rodzinny w zasięgu jednej metryki. Sytuacja idealna! Księgi były prowadzone starannie, całkiem czytelnym pismem, praktycznie bez przekreśleń czy poprawek. Poszukiwania prowadziłam w księgach jednej parafii, czyli rodzice Anny, tak jak jej dziadkowie i pradziadkowie rodzili się, zawierali związki małżeńskie i umierali w Żdżarach. Jak widać na powyższym zdjęciu na poziomie moich prapraprapradziadków zamiast ośmiu różnych nazwisk przodków mam tylko cztery nazwiska: Tryba, Cygan, Nosal i Bieniek. W moim wywodzie przodków to sytuacja całkiem normalna, nazwiska na jednym poziomie powtarzają się 2-4 razy. W niewielkich wsiach niczym w rodach królewskich mieszkańcy zwierali związki małżeńskie z krewnymi i powinowatymi. Kilka wpisów wstecz opisywałam ubytek przodków za sprawą gałęzi rodziny Kozioł, może i w tym przypadku zajdzie paradoks liczby przodków. Częścią wsi Żdżary są Cygany, może nazwa ta pochodzi od zamieszkującej te tereny rodziny Cygan, którzy byli także i moimi przodkami. Jestem ciekawa czy jacyś przedstawiciele rodziny dalej mieszkają w Cyganach? Przodkowie prababci Anny zamieszkiwali w Żdżarach na pewno cały XIX wiek i połowę XVIII wieku. Prababcia zmarła w Jodłówce-Wałkach, gdzie mieszkała prawie pół wieku, tam też rodziły się jej dzieci i zmarł jej mąż. Żdżary był dla mnie zupełnie nowym terenem. Wraz z tą gałęzią antenatów wkroczyłam na nowy obszar poszukiwań. Księgi hipoteczne wsi Żdżary zachowały się w całości Informacje o koligacjach rodzinnych zapisanych w tych księgach pokrywają się z ustaleniami na podstawie aktów z ksiąg metrykalnych. Dodatkowo wspominają o procesach toczących się przed sądem pilzneńskim i przytaczają jego postanowienia. O wsi Żdżary wspomnę jeszcze na pewno, w którymś z kolejnych wpisów, gdy rozpocznę badania nad księgami sądowymi pilzneńskimi i skończę segregację zebranych aktów metrykalnych.

Zapraszam na lekturę innych wpisów powiązanych z parafią Żdżary:
A jednak Straszęcin!
Hebdowie z Łęk
Jodłówka-Wałki - kolejna miejscowość z mojego wywodu przodków
Dostępność online indeksów oraz ksiąg metrykalnych z Tarnowa i okolicy

Źródła:
http://dir.icm.edu.pl/Slownik_geograficzny/
http://www.parafiastraszecin.pl/parafia/historia/historia.htm
http://www.tarnowskiekoscioly.net/index.php/koscioly/266-machowa-kosciol-trojcy-swietej

Pierwsza publikacja: 4 marzec 2017