Pokazywanie postów oznaczonych etykietą Stary Cmentarz. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą Stary Cmentarz. Pokaż wszystkie posty
Odkrywam kolejne powiązane z moją rodziną nagrobki na Starym Cmentarzu

Odkrywam kolejne powiązane z moją rodziną nagrobki na Starym Cmentarzu

Dwa lata temu opublikowałam post o najstarszych zachowanych nagrobkach moich przodków. Wszystkie znajdują się na Starym Cmentarzu w Tarnowie, który został założony w drugiej połowie XVIII wieku. Spoczywa tam wielu Tarnowian i większość z wywodzących się z parafii Tarnów-Katedra osób na pewno znajdzie na nim choć jedną mogiłę swoich antenatów. Przyjrzałam się uważniej nazwiskom z mojego wywodu przodków i udało mi się odnaleźć jeszcze kilka nagrobków, w których spoczywają osoby posiadające przynajmniej jednego wspólnego ze mną przodka. Moi antenaci związani z tarnowską farą nosili m. in. nazwiska: Bobka, Galus (Gallus), Januś, Łabno, Szponder, Starostka, Walaszek, Wenc (Wenz), Zaucha.

Nagrobki rodziny Januś


Na Starym Cmentarzu jest wiele grobów, w których pochowane są osoby noszące nazwisko Januś. Można wśród nich wyróżnić dwa: najstarszy z odnotowanymi zmarłymi pochowanymi w grobowcu w 2 połowie XIX wieku i drugi z 1 połowy XX wieku.

Mogiła rodziny Januś

Najstarszy wyraźnie zaznaczony pochówek dotyczy Stanisława Janusia, który zmarł 21 grudnia 1899 roku. Wiedziałam, że w tym czasie rodzina Januś mieszkała w Rzędzinie i Strusinie, sprawdziłam więc te dzielnice pod kątem aktu zgonu Stanisława. W Rzędzinie 20 grudnia 1899 roku (pochowany 22 grudnia 1899) zmarł Stanisław Januś kawaler syn Jana Januś rolnika i Katarzyny Walaszek urodzony w Rzędzinie 15 stycznia 1880 roku, zmarły na gruźlicę w wieku 20 lat. Akt spisany bardzo szczegółowo, zresztą jak większość aktów z tego okresu. Kolejno odczytujemy, że zmarli: Jan ojciec w 1903 roku i Katarzyna matka w 1929 roku. Raczej nie ma wątpliwości, że chodzi tu o rodziców zmarłego wcześniej Stanisława. Podążając dalej za genealogią najstarszych odczytanych z pomnika zgonów dowiadujemy się, że Jan Januś był synem Franciszka i Agnieszki z domu Kiełbasa. Tu dalej szukać nie musiałam, gdyż owy Franciszek to starszy brat mojego praprapradziadka Jakuba Stanisława Januś, czyli syn Tomasza Januś i Katarzyny Salomei z domu Rysiewicz.
Kolejny nagrobek Janusiów wyglądał tak (został poddany renowacji):

Grobowiec rodzin Januś i Wrona

Tutaj nagrobek jest znacznie młodszy i metryki zgonu pochowanych spoczywają jeszcze w USC w Tarnowie, dlatego sprawdzanie rozpoczęłam od najstarszej daty urodzenia dotyczącej Jakuba Januś zmarłego 11 listopada 1944 roku. Jakub Januś był mężem Marii z domu Wrona. W Rzędzinie 8 kwietnia 1874 roku urodził się Jakub syn Marcina Januś i Anny z domu Januś. Marcin Januś był synem Franciszka i Agnieszki z domu Kiełbasa. Oba grobowce dotyczą więc potomków brata mojego praprapradziadka, czyli naszym wspólnym przodkiem z rodziny Januś jest mój 4xpradziadek Tomasz Januś syn Franciszka Januś i Katarzyny z domu Zaucha, wnuk Jana Janusia i Jadwigi.

 Grobowiec rodzin Wenc i Mróz


Kolejna mogiła dotyczy Andrzeja Wenc, który był bratem mojego pradziadka Adolfa Wenz. Wspólnego przodka daleko szukać nie muszę - był nim mój prapradziadek Stefan Wenz (Wenc). W mogile spoczywa także żona Andrzeja Katarzyna z domu Mróz oraz inne osoby z rodziny Mrozów.

Grobowiec rodzin Mróz i Wenc

Nagrobek Władysława, Józefa, Romana i Olgi Łabnów


Rozgałęziona rodzina Łabnów posiada kilka dużych grobowców na Starym Cmentarzu. Widziałam już kilka genealogii tego rodu i z żadną nie udało mi się odnaleźć wspólnego przodka. Aby nie pomijać tego nazwiska postanowiłam w ramach ćwiczeń przeprowadzić szybką analizę jednego z bardziej zniszczonych nagrobków.

Mogiła rodziny Łabnów

W grobowcu spoczęły w 1920 roku trzy osoby: Władysław Łabno, syn Józef i córka Olusia. W 1946 roku dołączył do nich Roman Łabno. Posiłkując się skorowidzami szybko odkryłam, że gałąź ta pochodzi ze Strusiny (jeśli nie wiem w jakiej dzielnicy mam szukać zawsze rozpoczynam od Strusiny). Najpierw odnalazłam Romana Jana (*1909 +1946), dalej Józefa (*1907 +1920) i Olgę (*1917 +1920) oraz ich ojca Władysława Łabno (*1878 +1920). Władysław był synem Jana i Tekli z domu Orłowskiej, wnukiem Jakuba i Marianny z domu Szatko, prawnukiem Marcina i Reginy z domu Nakończy. Marcin Łabno i Regina z domu Nakończy pobrali się w Strusinie w 1807 roku, brak więc informacji o rodzicach nowożeńców, jest tylko podany wiek: on 24 lata ona 18. Marcin zmarł w Strusinie w 1835 roku w wieku 53 lat. Akt małżeństwa i akt zgonu wskazują na datę urodzenia 1782/1783 rok. W Strusinie nie urodził się w tym czasie żaden Marcin Łabno, sprawdziłam inne większe dzielnice: Grabówkę, Gumniska i Rzędzin. Końcem 1782 roku w Rzędzinie urodził się Marcin Łabno syn Stefana i Urszuli, czyli moich 6xpradziadków. Aby potwierdzić to pokrewieństwo trzeba wykluczyć chrzest Marcina Łabno w pozostałych do sprawdzenia częściach parafii Tarnów-Katedra. Niemniej jest duża szansa, że zupełnie przypadkowo natrafiłam na inną spokrewnioną ze mną gałąź rodziny Łabno.

Grobowiec rodziny Szpondrów


Na cmentarzu zachował się tylko jeden grobowiec rodziny Szponder (Sponder). Niestety brak na nim tablic, które informowałyby o personaliach spoczywających w mogile. Wszyscy należący do tego rodu z parafii Tarnów-Katedra są ze sobą spokrewnieni, na pewno mogłabym znaleźć jakieś połączenie z moją gałęzią antenatów. Niestety z powodu braku identyfikacji pochowanych nie ma takiej możliwości.

Grobowiec rodziny Szpondrów

Grobowiec rodziny Zauchów i Wesołowskich


Na zachowanych tablicach nagrobnych pojawia się tylko jeden członek rodziny Zaucha. Zmarły w 1933 roku Wojciech Zaucha był synem Wiktorii z domu Zaucha. Rodzicami Wiktorii byli Marcin Zaucha i Marianna z domu Curyło, dziadkami Wojciech Zaucha i  Marianna z domu Łabno, a pradziadkami Jan Zaucha i Małgorzata z domu Januś. Na tym poziomie zatrzymałam moje poszukiwania, gdyż z mojego doświadczenia wynika, że z imieniem Jan trzeba być bardzo ostrożnym i badania muszą być bardziej szczegółowe. Przedstawiona gałąź rodziny Zaucha pochodziła tak jak i moja z Rzędzina.

Grobowiec rodzin Zaucha i Wesołowski

Prześledzone przeze mnie linie prowadzą do XVIII i XIX-wiecznego Rzędzina dzisiaj jednej z dzielnic miasta Tarnowa, a wcześniej podmiejskiej wsi należącej do parafii Tarnów-Katedra. Mieszkańcy Rzędzina jak i pewnie ma to miejsce we wszystkich wsiach są ze sobą spokrewnieni na wiele sposobów, co po głębszej analizie na pewno ujawniłoby moje powiązania z innymi gałęziami przedstawionych powyżej rodzin.
Z tych powodów widząc znajome nam nazwisko na opuszczonym grobie warto zapalić znicz i pomodlić się o spokój dusz pochowanych w mogile osób, a już szczególnie 1 i 2 listopada.


Źródła:
księgi metrykalne parafii Tarnów-Katedra
USC Tarnów w szukajwarchiwach.pl
Zdjęcia: http://tarnow.artlookgallery.com/grobonet/start.php?id=form

Zabytek tętniący genealogią

Zabytek tętniący genealogią

W ostatnich latach rozpoczęto inwentaryzację grobów na cmentarzach w całej Polsce. Na cmentarzach komunalnych spisano pochowanych, rozpoczęto lub kontynuowano porządkowanie układu przestrzennego i opuszczonych grobów. Stare i opuszczone kwatery zyskały nowych właścicieli, którzy od tej pory będą przez najbliższe 20 lat gospodarować zakupioną lub opłaconą przestrzenią na miejsce pochówku. Zmiany nie ominęły także Stary Cmentarz w Tarnowie.

Trochę historii


Stary Cmentarz w Tarnowie jest jedną z wizytówek miasta nad którą od ponad 60 lat czuwa Wojewódzki Konserwator Zabytków. Od 1993 roku prowadzona jest w dniach 31 października - 2 listopada kwesta na rzecz odnawiania zabytkowych nagrobków na Starym Cmentarzu. Odnawiać jest co, bo tarnowski cmentarz jest starszy od cmentarza Powązkowskiego w Warszawie oraz Rakowickiego w Krakowie. Najstarszy zachowany nagrobek Marii Anny Radziwiłłowej pochodzi z 1795 roku. 

Nagrobek Anny Marii Radziwiłł z Lubomirskich
(*ok. 1730 +1795)
Wśród osób pochowanych na cmentarzu nie brakuje przedstawicieli rodzin szlacheckich np. Dzikowscy h. Doliwa, Nieduszyńscy, Niesiołowscy, Radziwiłłowie, Sanguszkowie i rodziny skoligacone (w rodowej kaplicy) oraz  rodziny właścicieli okolicznych majątków. Są też nagrobki  postaci kojarzonych z utworami literackimi np. Anna Maria Radziwiłł z Lubomirskich muza romansu Paweł i Wirginia Jacques'a de Saint-Pierre czy Bonawentura Rydel dziadek Lucjana Rydla z Wesela Stanisława Wyspiańskiego. Są tutaj nagrobki ofiar Rabacji galicyjskiej, uczestników powstań: listopadowego, krakowskiego i styczniowego, sybiraków, legionistów, więźniów obozów zagłady, walczących w II wojnie światowej i członków podziemia antykomunistycznego. Dodajmy do tego okazałe nagrobki biskupów Diecezji Tarnowskiej, rodzinne grobowce Obywateli Miasta Tarnowa, cała masa obcobrzmiących nazwisk urzędników C.K. (pochodzących z Austrii, Czech, Węgier, Włoch oraz Śląska) i grobowce zwyczajnych rodzin związanych od wieków z terenem parafii Tarnów-Katedra nie mniej pięknych niż te bardziej znaczących osób.

Nagrobek Gabriela Tadeusza Siemońskiego h. Ostoja (*1787 +1857)
D.O.M. Pamięci tu spoczywającego Gabryela Siemońskiego Pułkownika Wojsk Polskich, Właściciela Ziemskiego w 65 wieku życia D. 28 września 1857 roku. Wdzięczne córki Najlepszemu Ojcu Kamień ten położyły. Pokój Jego Duszy

Nagrobek biskupa Floriana Amanda Janowskiego (*1725 +1801)

Mogiła poległych żołnierzy Powstania Styczniowego: Oswald Artwiński, Witold Bocheński, Walery Dominik Dulęba, Henryk Erazmus, Tomasz Fusiarski, Jan Gąsior, Władysław Gniewosz, Wojciech Hendzel, Józef Kowalski, Faustyn Lipiński, Franciszek Mośkiewicz, Michał Ogorzały, Kazimierz Ołpiński, Leon Tadeusz Korwin Pawłowski, Wojciech Piekarski, Michał Pilarski, Franciszek Balko Pilavcini ojciec, Franciszek Balko Pilavcini syn, Władysław Pragłowski, Emil Psarski, Józef Rogoziński, Aleksander Ruczka, Karol Kotowicz Smolik, Władysław Sobolewski, Karol Tabaczyński, Stanisław Taborski, Józef Tatomir, Ignacy Teliga, Adolf Vayhinger.

Ponad 150-letnia mogiła rodziny Schröderów

Grobowiec rodzin Budzynowskich i Godek

Grobowiec rodziny Onitschów

Grobowiec rodziny Nenyczków

Quo vadis?


Rewitalizacja nagrobków jest konieczna i Stary Cmentarz może pochwalić się masą udanych renowacji najstarszych nagrobków z końca XVIII wieku i pierwszej połowy XIX oraz tych nowszych. W ostatnich miesiącach trwa wiele prac związanych z odnową kwater, które gruntownie zmieniają wygląd nagrobków. Wiele pojedynczych nagrobków zyskało nowych właścicieli. Stary pomnik zostaje poddany renowacji lub jeśli jest w dobrym stanie zostawiony bez zmian, a płyta nagrobna w większości przypadków zostaje wymieniona. Tutaj mamy przykład przejętego nagrobka Maryi Blumentritt (*1835 +1907):



W całości zachowano i odnowiono stary pomnik oraz tablicę z inskrypcją. Położono nową dolną płytę i kostkę brukową dookoła nagrobka.
Wiele rodzinnych grobowców również zostało odnowionych lub dopiero rozpoczyna się ich renowacja. Niektóre grobowce są zupełnie nie do poznania.

                     

Niestety niektóre rodziny postanowiły przenieść swoich bliskich z rodzinnych grobowców, a ich miejsce wiecznego spoczynku po prostu wystawić na sprzedaż.

Stary Cmentarz jak wiele nekropoli w całej Polsce będzie ulegał przemianom. Jest to nieuniknione. Miejmy nadzieję, że zmiany te będą pozytywne, a nowi właściciele będą pamiętać o renowacji i opiece nad starymi tablicami nagrobnymi i pomnikami, do których zakupili prawa. Warto też pamiętać przy budowie nowych grobowców, aby ich wygląd zewnętrzny był dopasowany do otaczających zabytkowych mogił i wykonany z dobrej jakości materiałów. Za kilkadziesiąt lat takie nagrobki również będą stawać się zabytkami, które będzie trzeba rewitalizować. O tym będą już myśleć kolejne pokolenia opiekunów rodzinnych grobowców.

Cmentarze IWŚ w Tarnowie

Cmentarze IWŚ w Tarnowie

Wielkimi krokami zbliża się 100-lecie odzyskania niepodległości. Wielu naszych przodków wyruszyło w 1914 roku walczyć w szeregach armii austro-węgierskiej. Wojna trwała długo. Walki na froncie przechylały się raz w jedną a raz w drugą stronę. W domach rodziny wyglądały wiadomości o swoim mężach, ojcach i synach. Na listach rannych i strat pojawiało się wiele nazwisk. Zmarłych żołnierzy wszystkich trzech armii: austriackiej, pruskiej i rosyjskiej grzebano na specjalnie utworzonych cmentarzach. Według zgromadzonych danych na cmentarzach wojennych w Galicji pochowano łącznie 60 829 poległych, w tym 42 749 przeniesionych z miejsc pierwotnego pochowania na cmentarze zbiorcze.

Śmierć żołnierska jest święta
I wszelki nakaz nienawiści maże
Nieważne czy na dziejów szali
Wrogiem czy też przyjacielem byli
Jako żołnierze wzorowi na wieczną pamięć sobie zasłużyli.

Cmentarz wojenny nr 200 Tarnów-Chyszów


Położony w dzielnicy Tarnowa - Chyszowie - cmentarz jest projektem nieznanego twórcy, a jego powierzchnia wynosi 7452 m2. Pole grobowe cmentarza podzielone jest na cztery kwatery grobów pojedynczych. Na szczytach betonowych nagrobków wznoszą się łacińskie oraz maltańskie krzyże, nie ma tabliczek imiennych. Na cmentarzu znajduje się także duża mogiła zbiorowa. Nekropolia jest miejscem spoczynku 1358 żołnierzy. Nazwiska 763 są znane, o 599 brak danych. 545 żołnierzy należało do armii austro-węgierskiej, 47 żołnierzy do armii niemieckiej, 760 żołnierzy armii rosyjskiej, 4 jeńców z armii serbskiej, 6 jeńców z armii włoskiej, 2 z legionów polskich i 1 nieznanej narodowości.

                 


Cmentarz wojenny nr 201 Tarnów


Cmentarz położony jest na terenie kirkutu, wspominałam już o nim w tekście o nekropoliach Tarnowa. Groby poległych w Wielkiej Wojnie żołnierzy położone są w południowo-wschodniej części kirkutu. Pogrzebano tu 41 żołnierzy armii austriackiej, 9 żołnierzy armii rosyjskiej i 1 żołnierza 5 Pułku Piechoty Legionów Polskich (Samuela Reicha). Żołnierze ci zmarli w tarnowskim szpitalu w latach 1914-1917. Końcem 1918 roku pochowano kolejnych 3 żołnierzy armii austriackiej. Znane są nazwiska 53 pochowanych tu żołnierzy.



Cmentarz wojenny nr 202 Tarnów


Cmentarz ten zlikwidowano w okresie międzywojennym (ostatnie nagrobki przeniesiono w latach 60), a zmarłych przeniesiono na teren cmentarza nr 200. Pierwotnie pochowano tu 1485 żołnierzy, w tym 682 znanych i 803 nieznanych. 680 żołnierzy armii austro-węgierskiej, 9 żołnierzy armii niemieckiej i 796 żołnierzy armii rosyjskiej.

                


Cmentarz wojenny nr 202a Tarnów


Na tzw. Starym Cmentarzu rozproszone są mogiły żołnierzy I Wojny Światowej. Łącznie pochowano tu 25 żołnierzy armii austro-węgierskiej o polsko brzmiących nazwiskach, którzy zmarli w szpitalu w Tarnowie.

Cmentarz wojenny nr 203 Tarnów-Krzyż


Kwatera zawierająca mogiły poległych żołnierzy znajduje się na terenie Cmentarza Komunalnego. W kwaterze pochowanych jest 35 żołnierzy armii rosyjskiej, 1 znanego - gen.-płk. Mikoła Junakiwa oraz 34 nieznanych.

                 

Informacji o poległych żołnierzach należy szukać w WBH (dawniej CAW). Niestety nie znajdziemy tam danych o każdym żołnierzu I Wojny Światowej, warto jednak rozpocząć poszukiwania w tym archiwum. O wizycie w CAW pisałam w poście z marca 2018 roku. Dodatkowo wiele forów i stron posiada bogate informacje o nekropoliach z okresu Wielkiej Wojny np. www.1914.pl W Archiwum Diecezjalnym w Tarnowie znajduje się Spis poległych z lat 1918-28. Dotyczy on Tarnowian i prócz danych osobowych zawiera informacje o pułku do którego należał żołnierz oraz miejscu i okolicznościach zgonu. Wydział IV Sądu Okręgowego w Tarnowie do lat 30 przeprowadzał sprawy uznania za zmarłych żołnierzy, którzy podlegali pod tarnowski sąd. Jest to na pewno ponad 1000 spraw, noszą one sygnaturę T. Zapewne jest jeszcze sporo innych źródeł, w których nie prowadziłam poszukiwań np. archiwum w Wiedniu. Wiele ścieżek prowadzi do odkrycia miejsca spoczynku naszego przodka lub krewnego. Jeśli jeszcze nie badaliście tego okresu z historii Waszych rodzin, to gorąco zachęcam do rozpoczęcia takich poszukiwań. Naprawdę warto podjąć próbę zdobycia tych informacji. Życzę sukcesów!


Źródła:
Frodyma Roman, Cmentarze wojenne z I Wojny Światowej na Ziemi Tarnowskiej.
Zdjęcia:
http://wikimapia.org/13115948/pl/Cmentarz-wojenny-nr-200-Tarn%C3%B3w-Chysz%C3%B3w-Okr%C4%99g-VI-Tarn%C3%B3w
http://www.rowery.olsztyn.pl/wiki/miejsca/1914/malopolskie/tarnow
http://cmentarze.jasonek.pl/cmentarz/cmentarz-wojenny-z-i-wojny-nr-203-tarnow-krzyz-cm-komunalny

Pierwsza publikacja: 25 sierpień 2018

Nekropolie przykościelne Tarnowa

Nekropolie przykościelne Tarnowa

Przez wieki miejscem pochówku zmarłych były podziemne krypty oraz place otaczające kościoły. W kryptach zlokalizowanych w kościołach grzebano duchowieństwo, szlachtę, mieszczan zasłużonych dla miasta. Zwykły zjadacz chleba spoczywał w jednym z setek ziemnych grobów znajdujących się na gruntach w pobliżu kościołów. Taki ziemny grób nie miał długiego terminu żywotności, miejsce na kolejne pochówki było wszak ograniczone. Może już po kilku miesiącach zacierały się ślady świadczące o pochowaniu w mogile konkretnej osoby, na miejscu jej wiecznego spoczynku dokonywano kolejnego pochówku. W 1784 roku władze austriackie nakazały likwidację cmentarzy przykościelnych. Mieszkańców Tarnowa i okolicy zaczęto grzebać na cmentarzu założonym w Zabłociu, przedmieściu leżącym za murami miasta. Zakazano grzebania zmarłych w kryptach kościelnych, nakaz ten wypełniano poza kilkoma wyjątkami. Nekropolie zaczęły swą organizacją i wyglądem przypominać dzisiejsze cmentarze komunalne.


Nieistniejące nekropolie rzymsko-katolickie w Tarnowie


Pierwszy związany z Tarnowem cmentarz przykościelny zapewne powstał w pobliżu kościółka p.w. św. Marcina wybudowanym przez Benedyktynów z Tyńca. 200 lat później Spycimir wzniósł w tym miejscu zamek - siedzibę rodu Tarnowskich, a kościół przeniesiono do Zawady, gdzie stoi do dnia dzisiejszego. Obecny wygląd kościoła oddaje jego stan z początków XVI wieku. Wokół kościoła jak napisał ks. Balicki chowano zmarłych ze wsi Zawada. Obecnie nieopodal kościoła znajduje się cmentarz założony w XIX wieku, wcześniejsza nekropolia nie zachowała się do czasów obecnych.

Kościół p.w. Św. Marcina w Zawadzie.
Źródło: Fot. Michał Gąciarz http://tarnow.naszemiasto.pl/

Drugim kościołem parafialnym w Tarnowie była dzisiejsza Bazylika Katedra p.w. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny. Zmarłych chowano na cmentarzu kolegiaty od 2 połowy XIV wieku do końca XVIII wieku. Można sobie wyobrazić, że tereny przykatedralne to wielka nekropolia. Pod Bazyliką Katedralną znajduje się siedem krypt. Otwarta dla odwiedzających 1 i 2 listopada jest krypta biskupów, w której znajdują się grobowce: bp Wojtarowicza, bp Lisowskiego, bp Stepa, abp Ablewicza i ks Tarły (+1642). Kolejne dwie krypty to miejsca spoczynku członków rodzin książąt Tarnowski i Ostrogskich. W krypcie rodu Tarnowskich znajduje się m. in. mogiła Barbary z Rożnowa - wnuczki Zawiszy Czarnego. Reszta krypt zawiera zgromadzone przez wieki szczątki zmarłych Tarnowian stanu szlacheckiego, wybitnych mieszczan i dostojników kościelnych. W latach 30 XIX wieku ks. Wincenty Balicki skatalogował zawartość krypt katedralnych. Opisał wygląd nagrobków, spisał łacińskie epitafia i przełożył je na język polski.  Obecnie tereny przy katedrze są wyłożone kamieniem brukowym, skrywającym wszelkie ślady istnienia w tym miejscu dawnej nekropolii miasta.

       
     Wejście do krypty biskupów. Źródło:
http://www.intarnet.pl/www1.atlas.okay.pl/
Krypta biskupów. Źródło:
http://www.intarnet.pl/www1.atlas.okay.pl/

Poniżej katedry przy dzisiejszym Pl. Bema w XV wieku postawiono kościół p.w. Św. Ducha, a 80 lat później przy ul. Targowej kościółek p.w. Św. Anny. Oba kościoły zostały rozebrane między 1810-1821 rokiem. Cmentarze popadły w zapomnienie, a na placu w miejscu kościoła Św. Ducha końcem XIX wieku zaczęto rozkładać namioty cyrkowe, kilkadziesiąt lat później pojawili się handlarze, a dzisiaj jest tam plac targowy. Końcem XX wieku prowadzono prace remontowe w miejscu dawnego kościółka św. Anny. Znalezione kości złożono do wspólnych trumien. Odprawiono mszę św. w intencji zmarłych i szczątki złożono we wspólnym grobie na cmentarzu komunalnym w Krzyżu. W 2013 roku podczas remontu placu targowego znaleziono pozostałości po kościele Św. Ducha oraz przykościelnym cmentarzu. Kości zmarłych pochowano na cmentarzu komunalnym w Klikowej.

Zarys fundamentów kościoła p.w. Św. Anny.
Źródło: Fot. M. Sztorc, http://www.tarnowskiekoscioly.net
Plac targowy tzw. Burek.
Źródło: www.tarnow.pl

W XV wieku do Tarnowa przybyli Bernardyni. Fundacją rodziny Tarnowskich wybudowano do ich użytku klasztor i kościół p.w. Matki Boskiej Śnieżnej. W XVIII wieku władze austriackie zadecydowały o kasacji klasztoru Bernardynów. Tereny klasztoru z kościołem zajęły oddziały wojskowe. Następnie zaadaptowano go kolejno na siedziby: Sądu Szlacheckiego, Sądu Obwodowego, więzienia oraz ratusz miejski. Obecnie w budynkach znajduje się kościół Polskokatolicki, biura oraz mieszkania prywatne. Na cmentarzu pochowani są m. in.: Jan z Melsztyna (+1540), poetka Elżbieta Drużbacka (+1765), bp Jan Duwall (+1785). Grobowiec pod prezbiterium kościoła jest miejscem pochówku zakonników oraz dobrodziejów klasztoru m. in. kanonika Jana Rafała Tarnowskiego - brata fundatora klasztoru oraz zakonnika Wiktoryna Melsztyńskiego.

Dawny klasztor OO. Bernardynów z kościołem p.w. Matki Boskiej Śnieżnej.
Źródło: Fot. M. Sztorc, http://www.tarnowskiekoscioly.net

Nową siedzibą Bernardynów w 1789 roku został dawny klasztor sióstr Bernardynek, który skonfiskowano decyzją władz w 1783 roku. Bernardynki nie posiadały wcześniej własnego przyklasztornego kościoła, uczęszczały na msze do kościoła OO. Bernardynów. Do budowy kościoła p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego (dawniej p.w. Św. Barbary) w 2 połowie XVIII wieku (ukończono budowę w 1776 r.) użyto kamienia z ruin zamku Tarnowskich niszczejącego na Górze Św. Marcina. W 1788 roku na tzw. Starym Cmentarzu pochowano jednego z zakonników. Możliwe, że nie zakładano w nowym klasztorze cmentarza, gdyż Bernardynów przeniesiono w to miejsce już po nakazie likwidacji cmentarzy przykościelnych. OO. Bernardyni do dnia dzisiejszego prowadzą zakon w klasztorze przy dzisiejszej ul. Bernardyńskiej.

Klasztor OO. Bernardynów z kościołem
p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego

W XVI wieku fundacją mieszczanina H. A. Eberharda wzniesiono we wsi Terlikówka kościół p.w. Trójcy Świętej (Trójcy Przenajświętszej). Tereny Terlikówki znajdują się obecnie w granicach miasta Tarnowa. Plac przykościelny jest ogrodzony, nie ma widocznych pozostałości po przykościelnym cmentarzu.

Kościół p.w. Św. Trójcy.
Źródło: http://tarnow-miasto.prv.pl/k_tr.html

Kościół p.w. NMP Wniebowziętej został wzniesiony w XV wieku dzięki fundacji sześciu włościan z Przedmieścia Wielkiego. Kościół drewniany jest usytuowany przy potoku Wątok i był przez niego wielokrotnie podmywany. W XIX wieku przeniesiono go kilka metrów dalej od brzegów potoku. Naprzeciwko kościoła końcem XVIII wieku założono cmentarz na Zabłociu tzw. Stary Cmentarz.

Kościół p.w. NMP Wniebowziętej.
Źródło: http://www.drewniana.malopolska.pl/?page=obiekty&id=201


Kirkuty w Tarnowie


Badania archeologiczne prowadzone w 2010 roku podczas budowy tunelu w miejscu obecnego Pl. Sienkiewicza zaowocowały odkryciem dawnej tarnowskiej nekropolii żydowskiej. Pochówki zmarłych wyznawców wiary mojżeszowej odbywały się w tym miejscu od XV do 1 połowy XVI wieku.

Plac Sienkiewicza obecnie.
Źródło: www.tarnow.pl

Kolejną nekropolią Izraelitów jest zachowany do dnia dzisiejszego kirkut żydowski u zbiegu dzisiejszych ulic Szpitalnej, Starodąbrowskiej i Słonecznej. Powstał on w 2 połowie XVI wieku za murami miasta we wsi przedmiejskiej zwanej Pogwizdów. Zachowane do dzisiaj nagrobki w liczbie ok. 3000 zajmują powierzchnię 3,27 ha. Najstarszy pochodzi z 1677 roku. Jest w nim pochowany Chaim syn Icchaka, kaznodzieja i znawca kabały. Na cmentarzu są pochowani rabini i cadycy z Tarnowa i okolicy oraz członkowie tarnowskich rodzin: Aberdam, Brändsteatter, Maschler, Merz, Szancer. W 1991 roku oryginalną bramę kirkutu przewieziono do Holocaust Memorial Museum.

Kirkut żydowski w Tarnowie. Źródło:
http://www.polskiekrajobrazy.pl/Artykuly/2:Zabytki/153:
Zapomniana_pamiec._Cmentarze_zydowskie_w_Polsce.html

W południowo-wschodniej części kirkutu znajduje się kwatera, w której pochowano: 41 żołnierzy armii austriackiej, 9 żołnierzy armii rosyjskiej i 1 żołnierza 5 Pułku Piechoty Legionów Polskich (Samuela Reicha) zmarłych w tarnowskim szpitalu w latach 1914-1917. Końcem 1918 roku pochowano kolejnych 3 żołnierzy armii austriackiej. Znane są nazwiska 53 pochowanych tu żołnierzy.

Kwatera grobów z I Wojny Światowej. Źródło:
http://grobywojenne.malopolska.uw.gov.pl/pl-PL/Home/Obiekt/915

Nekropolie akatolików w Tarnowie


Ok. 1580 roku w Tarnowie zamieszkali pierwsi Szkoci wyznający protestantyzm. W kamienicy wzniesionej w połowie XVI wieku, pod dzisiejszym adresem Rynek 20 znajdowała się kaplica ariańska. Obecnie jest to klatka schodowa w siedzibie Muzeum Okręgowego w Tarnowie. Szkoci zajmowali się głównie handlem. W 1622 roku dwóch Szkotów zawiązało spółkę handlową tworząc pierwszy bank w Tarnowie. Mieszkający w Tarnowie Szkoci nosili m. in. nazwiska: Nikelson, Murray, Gordon, Smieda, Wolfson, Franck, Kieth, Petray, Enges, Stirling, Dun, Huyson, Szot. W XVII wieku Szkoci stanowili najliczniejszą niepolską grupę narodowościową wśród mieszczan tarnowskich. Zmarłych grzebano na cmentarzu w tzw. ogrodach Nikelsonów usytuowanych na terenie zbiegających się współcześnie ulic: Batorego i Staszica. Nekropolię zlikwidowano w 1737 roku. Od tego czasu przez prawie 50 lat protestanci nie mieli własnego cmentarza w Tarnowie.

Dawna kaplica ariańska.
Źródło:http://tarnow.naszemiasto.pl

Kolejny cmentarz protestancki utworzono na Zabłociu w 1784 roku. W 1872 roku nekropolia połączyła się z rozrastającym się w kierunku torów i Wątoku cmentarzem katolickim (mowa o tzw. Starym Cmentarzu), który pierwotnie zajmował ok. 1 ha, a obecnie 3 ha. Zachowała się niewielka część nagrobków ewangelickich, większość z zachowanych ma nieczytelne epitafia.

Tablica wmurowna w mury Starego Cmentarza.
Źródło: Fot. I. Lisowska, www.starycmentarz.pl

To tyle z informacji, które udało mi się zebrać na temat dawnych tarnowskich nekropolii. Frapowało mnie, gdzie mogą znajdować się miejsca spoczynku moich antenatów zmarłych przed wiekami. W metryce ponownego związku małżeńskiego mojego 4xpradziadka zapisano informację, że jego żona - moja 4xprababka została pochowana w 1844 roku na cmentarzu w Zamieściu. Zachodziłam w głowę, gdzie ten cmentarz się znajdował? Antenatka chorowała na suchoty, były one przyczyną jej śmierci. Zapewne ostatnie chwile życia spędziła w szpitalu. Dawny szpital koło kościoła Św. Ducha przeniesiono na Przedmieścia Mniejsze. Jeśli zmarła w szpitalu, to zapewne została pochowana na cmentarzu leżącym najbliżej niego, zamiast na parafialnym przy tarnowskiej katedrze. Nic więc dziwnego, że nie orientowałam się co do umiejscowienia cmentarza w topografii miasta. Wszystkie z cmentarzy przykościelnych zostały zlikwidowane. Pierwsze zachowane groby moich przodków z początku XX wieku są na cmentarzu na Zabłociu. Zapewne zmarłych z mojej rodziny chowano tam już w XIX wieku. Tzw. Stary Cmentarz do lat 80 XX wieku przyjął na wieczny spoczynek ok. 70 tys. mieszkańców Tarnowa i okolicy. Jest on szczególnym miejscem dla genealogów, których przodkowie byli związani z Tarnowem. Miasto i Tarnowianie podejmują starania, aby zachować cmentarz i znajdujące się na nim nagrobki w jak najlepszym stanie. Projekty związane z odnawianiem i ochroną dawnych  nekropolii na terenach dzisiejszej Polski są bardzo potrzebne i miejmy nadzieję, że będzie ich coraz więcej.


Zapraszam do lektury innych postów powiązanych z Tarnowem:
„Żyją tak długo, jak długo inni pielęgnują pamięć o nich ...”
Budowanie wywodu przodków i tarnowskie księgi metrykalne na przestrzeni wieków
Dostępność online indeksów oraz ksiąg metrykalnych z Tarnowa i okolicy
W dawnym Rzędzinie
Szkoła Powszechna w Rzędzine, czyli obecna Szkoła Podstawowa nr 9 w Tarnowie
W jakich dokumentach można odnaleźć XIX-wiecznych włościan?
Zakłady fotograficzne w Tarnowie w XIX wieku
Fotografia w Tarnowie w XX wieku
I Wojna Światowa - służba wojskowa Tarnowian i okolicznych mieszkańców
Kościół Filipinów - tablice pamiątkowe
Wojciech Ludwik Golec tarnowskim szewcem
Członkowie Cechu Szewców i Cholewkarzy w Tarnowie
Emigracja tarnowskich włościan w XIX i początkiem XX wieku
Książki i czasopisma przydatne Genealogom z Tarnowa i okolic

Źródła:
red. Potępa Stanisław, Wielki przewodnik po Tarnowie, tom 1 i 2
ks. Kania Wojciech, Rocznik Tarnowski 1993, Kościół Trójcy Przenajświętszej w Tarnowie
Leo Andrzej, Rocznik Tarnowski 1990, Cmentarz tarnowskich ewangelików - powstanie i lokalizacja
http://www.tarnowskieinfo.pl/news/7071,podziemny-tarnowski-cmentarz.html
http://www.tarnowskieinfo.pl/news/5301,tarnowskie-kronik-10-szpital-sw-ducha.html
http://www.intarnet.pl/www1.atlas.okay.pl/index_galeria2.html?action=album&rok=2010&miesiac=11&nazwa=otwarta_krypta
http://www.kirkuty.xip.pl/tarnow.htm
http://www.sztetl.org.pl/pl/article/tarnow/12,cmentarze/2014,cmentarz-ul-szpitalna-/
http://www.it.tarnow.pl/index.php/pol/Atrakcje/TARNOW/Zabytki-i-atrakcje/Tarnowskie-cmentarze
http://starycmentarz.pl/
http://www.tarnow.pl/

Pierwsza publikacja: 18 marzec 2017

Copyright © 2014 Genealogia , Blogger